Aşırı Düşük Açıklama Yöntemleri: Hangi Maliyete Hangi Belge?

Açıklama yöntemi nedir?

Aşırı düşük sorgulamasında idare, teklifin önemli bileşenlerini sayar ve her biri için açıklama ister. İstekli de her bileşenin fiyatını mevzuatın tanıdığı bir açıklama yöntemiyle belgeler.

Yöntem, "bu fiyatı nereden aldınız?" sorusunun cevabıdır. Doğru fiyat, yanlış yöntemle sunulursa kabul edilmez. Yöntem doğru seçilip şartları eksiksiz karşılanırsa da Tebliğ’in 79.3.1’inci maddesi gereği teklif geçerli kabul edilir: komisyon teklifi "hayatın olağan akışına" veya "ticari gereklere" aykırı bularak reddedemez.

Bu bilgi notu yöntemleri tek tek ele alır: hangi maliyete uygundur, geçerlilik şartı nedir, Kurul hangi hatada reddeder. Tutanakların biçimi ve meslek mensubu onayı için belge düzeni ve SMMM onay süreçleri, alım türüne göre farklar için Yapım, Hizmet ve Mal Alımında Aşırı Düşük Savunması yazılarımıza bakabilirsiniz.

Dayanak ve Kapsam

Yöntemler Kamu İhale Genel Tebliği’nin 79.2.2’nci maddesinde sayılır. Madde hizmet alımları için yazılmıştır, ancak uygulama alanı daha geniştir:

• Mal alımlarında Tebliğ’in 62/A maddesi, 9/4/2026 değişikliğiyle doğrudan 79’uncu maddeye atıf yapar.
• Yapım işlerinde paralel düzenleme 45.1.13’üncü maddededir; fiyat teklifi ve tutanak kuralları aynı çerçevededir. Yapımda ayrıca kamu pozu ve rayiç kolaylıkları vardır.

İdare yöntemleri daraltamaz. Tebliğ’in 79.2.1’inci maddesi, 79.2.2’deki yöntemleri sınırlandıran veya dışlayan yeni yöntem belirlenmesini yasaklar.

Hangi Maliyete Hangi Yöntem?

Tablo bir başlangıç noktasıdır. Aynı açıklamada farklı bileşenler için farklı yöntemler birlikte kullanılabilir; seçim bileşen bazında yapılır.

1. Üçüncü Kişilerden Alınan Fiyat Teklifleri

Ne zaman: Girdi piyasadan, bir tedarikçiden alınacaksa. En sık kullanılan, en çok hata yapılan yöntemdir.

Nasıl işler (79.2.2.1): Fiyat teklifini veren kişinin meslek mensubu, ilgisine göre maliyet tespit tutanağı veya satış tutarı tespit tutanağı düzenler. Fiyat teklifinin üzerine de tutanağa atıf yapan beyan yazılır, imzalanır ve kaşelenir.

• Maliyet tutanağına dayanıyorsa teklif edilen birim fiyat, tutanaktaki ağırlıklı ortalama birim maliyetin (hizmette toplam birim maliyetin) altında olamaz.
• Satış tutanağına dayanıyorsa birim fiyat, ağırlıklı ortalama birim satış tutarının %80’inin altında olamaz.

Dikkat edilecekler:

• Fiyat teklifi teklife konu alanda faaliyet gösterenlerden alınmalıdır. Konusu farklı bir firmadan alınan teklif geçersizdir.
• Fiyat teklifinin ihale tarihinden önce düzenlenmiş olması zorunlu değildir.
• Tutanaklar ilan/davet ayından önceki üç ay veya ondan önceki üç aydaki bilgilerle düzenlenir (79.2.4). Örneğin ilanı 10 Mart’ta yapılan ihalede Aralık–Şubat ya da Eylül–Kasım dönemi kullanılır.
• Meslek mensubu, beyanın ve tutanaktaki bilgilerin doğruluğundan sorumludur (79.2.3).
• Meslek mensubunun oda faaliyet belgesini dosyaya eklemek iyi bir uygulamadır, ancak Tebliğ bunu ayrı bir geçerlilik şartı olarak saymaz. Kurul, faaliyet belgesinin süresi dolmuş diye açıklamayı reddeden idare işlemlerini yerinde bulmamaktadır. Belirleyici olan, meslek mensubunun yetkisinin fiilen devam etmesidir (2026/UH.II-2010, 2026/UY.I-2094).

2. Kamu Kurumlarının Fiyat Tarifeleri

Tebliğ burada iki yöntem tanır:

• Merkezi kamu kurumlarının ülke çapında sunduğu mal ve hizmet fiyatları (79.2.2.2): Fiyat tarifeleri veya bu kurumların istekliye verdiği fiyat teklifleri.
• Kamu kurumlarınca ilan edilen fiyatlar (79.2.2.3): Belediye, düzenleyici kurum veya başka bir kamu kuruluşunun yayımladığı tarifeler.

Tek ve kesin şart: Kullanılan fiyat, ihalenin ilan/davet tarihi ile ihale tarihi arasında (ihale tarihi hariç) geçerli olmalıdır. Ret gerekçelerinin büyük kısmı bu tarih aralığından kaynaklanır: ihale tarihinden sonra yürürlüğe giren ya da ilandan önce yürürlükten kalkmış bir tarife açıklamayı geçersiz kılar. Örneğin 2025/UY.II-1574 sayılı kararda, ilan tarihinden önce değişmiş eski bir döküm ücreti tarifesine dayanan açıklama reddedilmiştir. Tarife ilan ile ihale arasında değişmişse, kullanılan tarifenin bu aralıkta yürürlükte olduğunu gösteren belgeyi eklemek ve mümkünse ihale tarihinden önceki son güncel tarifeyi kullanmak en güvenli yoldur.

Pratik öneri: Tarifenin yayım ve yürürlük tarihini gösteren sayfa dosyaya eklenmeli, açıklama yazısında kurum, tarife adı ve kalem açıkça belirtilmelidir.

Yapım işlerinde ayrıca bir kolaylık vardır: analizlerde Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığının ilan veya davet ayına ait güncel rayiçlerini poz numarasıyla liste hâlinde kullanan istekli, bu rayiçler için belge sunmaz (Tebliğ md. 45.1.6). O ayın rayiçleri yayımlanmamışsa son yayımlanmış rayiçler kullanılır. Kolaylık yalnızca bu Bakanlığın rayiçleri için öngörülmüştür.

3. Ticaret Borsası ve Toptancı Hal Fiyatları

Ne zaman: Borsada işlem gören mallar (hububat, bakliyat, yağ, şeker gibi) ve halde işlem gören sebze ile meyve için.

Şartlar (79.2.2.4 ve 79.2.2.5):

• Belge borsa idaresi veya toptancı hal idaresi tarafından düzenlenmiş olmalıdır.
• Belge, ilgili malın ihale tarihinden önceki son 12 ayın herhangi bir işlem gününe ait ortalama fiyatını göstermelidir.

Bu yöntemde en sık hata fiyat satırının seçimidir. Bültende en düşük ve en yüksek fiyatlar da yer alır; ancak Tebliğ yalnızca ortalama fiyatı kabul eder. Tek bir işlemin fiyatı ya da en düşük fiyat bu şartı karşılamaz.

İkinci sık hata nitelik uyumsuzluğudur. Şartname "baldo pirinç" istiyorsa genel "pirinç" fiyatı aynı mal değildir. Malzemeli yemekte Tebliğ bu konuda dar bir tolerans tanır: uyumsuz ana girdilerin iki haftalık örnek menüdeki toplam tutarı, menünün ana girdi maliyetinin %1’inin altında kalıyorsa açıklama yine uygun kabul edilir (79.2.6).

4. Özel veya Münhasır Hak Sahibi Kuruluşların Fiyatları

Ne zaman: Mevzuat gereği belirli bir mal veya hizmeti kamuya sunma konusunda lehine sınırlama bulunan, yani fiilen tek sağlayıcı olan kuruluşlardan alınacak girdiler için (79.2.2.6).

Şart: Kamu tarifelerinde olduğu gibi, fiyatın ilan/davet ile ihale tarihi arasında geçerli olması zorunludur. Açıklamada kuruluşun münhasır hak sahibi olduğunun dayanağı da gösterilmelidir.

5. İsteklinin Kendi Ürettiği, Aldığı veya Sattığı Mallar

Ne zaman: İstekli girdiyi kendisi üretiyorsa, stoktan karşılıyorsa veya o malın ticaretini zaten yapıyorsa (79.2.2.7). Açıklama, isteklinin kendi meslek mensubunun düzenlediği tutanakla yapılır.

Bu yöntemde iki ayrı yol vardır ve şartları farklıdır:

Uygulamada miktar şartı en çok gözden kaçan noktadır. Maliyet esaslı açıklamada aranan oran 1/20 değil yarıdır. Bu fark, dönem içinde yeterli alımı olmayan bir isteklinin maliyet yolunu seçmesini fiilen imkânsız kılar.

Kolaylık: İstekli aynı dönemde 4734 sayılı Kanun kapsamındaki bir idareye o malı satmış ve mal idarece kabul edilmişse tutanak gerekmez. Satış faturalarının örnekleri ya da noter, YMM, SMMM veya vergi dairesince onaylı suretleri yeterlidir.

İşletme defteri tutan isteklilerde tutanaklar işletme hesabı defteri ve özetine göre düzenlenir (79.2.5).

6. Ortaktan Mal Çekmede Emsal Bedel

Ne zaman: İstekli, ortağı olduğu bir tüzel kişinin işletmesinden mal çekiyor veya satın alıyorsa (79.2.2.8).

Bu durumda mal emsal bedeliyle değerlenir. Emsal bedel Vergi Usul Kanunu’na göre hesaplanır. İstekliyle tam tasdik sözleşmesi yapan veya beyannamelerini imzalamaya yetkili meslek mensubunun hazırlayıp imzaladığı ve kaşelediği beyan yeterlidir. Ortaklık ilişkisi içindeki bir tedarikçiden normal fiyat teklifi almak yerine bu yolun kullanılması gerekir.

Akaryakıt İçin Özel Sınır

Hizmet alımlarında akaryakıt girdisi için Tebliğ’in 79.2.7’nci maddesi bir taban koyar: EPDK’nın yayımladığı, İstanbul Avrupa Yakası’ndaki en yüksek işlem hacimli 8 firmanın fiyatlarını gösteren rapordaki fiyatların %90’ının altında sunulan açıklamalar geçerli kabul edilmez. Bu sınır, girdinin hangi yöntemle açıklandığından bağımsız olarak uygulanır.

Malzemeli Yemekte Yöntem Sınırı

Malzemeli yemek ihalelerinde yöntem seçimi serbest değildir. Tebliğ’in 79.2.6’ncı maddesine göre açıklama istenen ana girdilerde:

• Üçüncü kişi fiyat teklifleri ve isteklinin kendi ürettiği, aldığı veya sattığı mallara ilişkin fiyatlar kullanılamaz.
• Ticaret borsası, toptancı hal veya kamu kurumu fiyatları gibi diğer yöntemlerle açıklama fiilen mümkün değilse bu iki yönteme başvurulabilir.

Yani yemekte borsa ve hal fiyatları birinci yoldur. Fiyat teklifine geçilecekse, diğer yöntemlerin neden kullanılamadığı açıklamada gerekçelendirilmelidir.

Hiçbir Yöntem Uymuyorsa

Bazı girdilerin ne borsası, ne tarifesi, ne de makul bir tedarikçisi vardır. Tebliğ’in 79.3.2’nci maddesi bu durum için bir çıkış tanır: 79.2.2’deki yöntemlerden hiçbiriyle açıklama fiilen mümkün değilse, istekli gerekçesini belirterek ilgili mevzuatına göre ihale tarihinden önceki son 12 ay içinde düzenlenmiş, açıklamaya elverişli diğer bilgi ve belgeleri kullanabilir.

Bu yol bir istisnadır. Gerekçe yazılmadan ya da başka bir yöntem kullanılabilecekken bu yola gidilirse açıklama reddedilir.

Kurul Kararlarından Örnekler

Aşağıdaki kararlar 18/5/2024 değişikliğinin yürürlüğe girdiği 15/6/2024’ten sonraki dönemdendir. Hangi metnin uygulanacağı ihalenin ilan tarihine göre belirlenir; bu tarihten önce ilan edilmiş ihalelerde eski kurallar uygulanır.

Kararlardan çıkan ders ortaktır: Kurul fiyatın makul olup olmadığına değil, yöntemin şartlarının belgede karşılanıp karşılanmadığına bakar. Tarih, dönem, nitelik ve miktar uyumu bu şartların özüdür. Buna karşılık 2026/UY.I-709 kararı, idarenin şekli bir göstergeye (NACE kodu) dayanarak açıklamayı reddedemeyeceğini de gösterir.

Sık Yapılan Hatalar

• Bileşenin niteliğine uymayan yöntem seçmek; örneğin borsada işlem gören bir girdi için şekil şartı eksik fiyat teklifi sunmak
• Borsa veya hal bülteninde ortalama yerine en düşük fiyatı kullanmak
• Bültende güncel mahsul yılı dururken eski mahsul yılının fiyatını kullanmak
• Şartnamedeki niteliği karşılamayan genel bir malın fiyatını kullanmak
• Kamu tarifesinin ilan/davet ile ihale tarihi arasında geçerli olup olmadığını kontrol etmemek
• Kendi malına dayanan maliyet esaslı açıklamada miktar şartını 1/20 sanmak; doğrusu yarısı kadar alım
• Tutanak dönemini ilan ayından önceki üç ay veya ondan önceki üç ay dışında seçmek
• Ortaklık ilişkisi bulunan tedarikçiden emsal bedel yerine normal fiyat teklifi almak
• Malzemeli yemekte ana girdiler için gerekçesiz fiyat teklifi kullanmak
• 79.3.2’deki istisna yolunu gerekçe yazmadan kullanmak

Kontrol Listesi

Yöntem seçimi: İdarenin saydığı her bileşen için bir yöntem belirlendi mi? Seçilen yöntem bileşenin niteliğine uygun mu? Malzemeli yemekte ana girdiler için önce borsa, hal veya kamu fiyatları denendi mi?

Tarih ve dönem: Kamu ve münhasır hak sahibi fiyatları ilan/davet ile ihale tarihi arasında geçerli mi? Borsa ve hal belgeleri son 12 ay içinde mi, bültende doğru mahsul yılının ortalama fiyat satırı mı seçildi? Tutanaklar doğru üç aylık döneme mi ait?

Miktar ve oran: Kendi malında maliyet esasında yarı, satış esasında 1/20 şartı sağlandı mı? Satışta %80, akaryakıtta %90 sınırı gözetildi mi?

Belge: Fiyat teklifini veren o alanda faaliyet gösteriyor mu? Meslek mensubu beyanı tutanağa doğru atıf yapıyor mu? Borsa ve hal belgesi ilgili idarece düzenlenmiş mi?

SİMDATA Notu

Açıklamalar çoğu zaman fiyat yanlış olduğu için değil, yöntem yanlış seçildiği için reddedilir. Aynı girdi için borsa bülteni hazırken şekil şartlarıyla uğraşan bir fiyat teklifi kovalamak ya da miktar şartını karşılamayan bir maliyet tutanağına dayanmak, üç iş gününün önemli bir kısmını tüketir.

Bu yüzden yöntem seçimi, savunmanın ilk saatinde ve bileşen bazında yapılmalıdır. Her bileşen için önce en az belge gerektiren, şartı en net olan yöntem denenmeli; ancak o mümkün değilse daha ağır yöntemlere geçilmelidir.

Simdata, aşırı düşük açıklamalarında her bileşen için doğru yöntemin belirlenmesi ve belgelerin mevzuata uygun hazırlanması için firmalara uzman desteği sağlar. Ayrıntılar için Aşırı Düşük Savunma sayfamızı inceleyebilirsiniz.