Yapım, Hizmet ve Mal Alımında Aşırı Düşük Savunması

Savunma kuralları neden alım türüne göre değişir?

Aşırı düşük savunmasının amacı her ihalede aynıdır: istekli, fiyatının gerçekçi olduğunu belgeyle göstermek zorundadır. Ancak neyin, hangi biçimde ispatlanacağı alım türüne göre değişir.

Yapım işi, tarifi önceden belli iş kalemlerinden oluşur; ispat analiz üzerinden yürür. Hizmet alımında ağırlık çoğu zaman işçiliktedir; ispat Kurum’un modülüne ve yasal gider kalemlerine bağlanır. Mal alımında ise analiz edilecek bir imalat süreci değil, temin edilecek bir ürün vardır.

Bir türün kuralını diğerine taşımak, uygulamada en sık görülen savunma hatasıdır. Yapımdaki yüzde 10 kâr kurgusu hizmet alımına ya da hizmetteki yüzde 4 gider payı yapım analizine taşındığında, savunma kendi içinde tutarlı görünse de mevzuata aykırı hâle gelir.

Sorgulamanın nasıl tetiklendiği ve sınır değerin hesabı için: Aşırı Düşük Sorgulamada Sınır Değer ve Resmî Süreler. Sürecin işleyişi ve açıklama isteme yazısı için: Aşırı Düşük Savunma Süreci: Amaç, Dayanak ve Süreler.

Üç Türün Karşılaştırması

Son satır mal alımı lehine önemli bir güvencedir. Aşağıda her tür ayrı ayrı ele alınmaktadır.

Yapım İşleri

Hangi kalemler sorgulanır: yüzde 80 kuralı

Yapım işinde her kalem için açıklama istenmez. İhale komisyonu, yaklaşık maliyet hazırlanırken oluşturulan sıralı iş kalemleri listesini kullanır (Tebliğ md. 45.1.2.1). Kalemler tutarına göre büyükten küçüğe sıralanır; yaklaşık maliyete oranlarının kümülatif toplamı yüzde 80’e ulaşıncaya kadar olan kalemler ile bu oranı aşmaya neden olan kalem sorgulanır. Listenin dışında kalanlar için açıklama istenmez.

Savunma hazırlayan firmanın ilk kontrol noktası budur: sorgulama yazısında sayılan kalemler gerçekten bu listeden mi geliyor?

Hangi girdiler muaf: yüzde 3 kuralı

Sorgulanan kalemlerin analizlerinde, kâr ve genel gider hariç analiz toplamının yüzde 3’üne eşit ve altında kalan girdiler için açıklama istenmez (Tebliğ md. 45.1.2.2). Üç sınırlama vardır:

• İşçilik girdisi tutarı ne olursa olsun muafiyetin dışındadır.
• Muaf girdilerin kümülatif toplamı yüzde 15’i aşarsa, muafiyet yalnızca bu sınırın aşılmasına neden olan girdiden daha küçük tutarlı girdilere uygulanır.
• Aynı girdi başka bir analizde yüzde 3’ü aşıyorsa, o analizde açıklama istenir.

Muaf girdiler analizden silinmez. İstekli tüm girdileri gösterir, yalnızca muaf olanlar için belge eklemez. İdare de sorgulama yazısında açıklama istenmeyecek girdileri belirtmek zorundadır (Tebliğ md. 45.1.2.3).

Analiz formatı bağlayıcıdır

İdare analiz formatını, ilgili e-forma uygun olarak ihale dokümanı kapsamında verir. Özel ve paçal iş kalemlerinin formatları sorgulama yazısı ekinde de verilebilir (Tebliğ md. 45.1.4). Analizlerde malzeme, işçilik, makine ve nakliye gibi girdiler gösterilir. Analiz ve hesap cetveli teklifle birlikte istenmez; yalnızca teklifi aşırı düşük bulunanlardan istenir (Tebliğ md. 45.1.3).

Format dışına çıkmanın yaptırımı serttir (Tebliğ md. 45.1.8):

• Analiz formata, birim fiyat tariflerine, yapım şartlarına veya teknik şartnameye uygun değilse teklif reddedilir.
• Analiz fiyat tutarı teklif fiyatının üzerindeyse teklif reddedilir.
• Hesap hataları komisyonca resen düzeltilir; düzeltilmiş tutar teklifin üzerine çıkarsa teklif yine reddedilir.

Sıhhi tesisat, kalorifer, havalandırma, asansör ve elektrik tesisatı gibi kalemlerde analiz yerine malzeme ve montaj bedelinin ayrı ayrı gösterilmesi kabul edilir (Tebliğ md. 45.1.7).

Kamu pozu kullanırsanız analiz gerekmez

Pratikte en çok iş gören kural budur (Tebliğ md. 45.1.5). İstekli bir kalem için kamu kurumlarınca ilan veya davet tarihinin içinde bulunduğu aya ait yayımlanmış güncel birim fiyatı ya da daha yükseğini teklif eder ve hangi kurumun hangi poz numarasını kullandığını liste hâlinde sunarsa, o kalem için analiz düzenlemesi ve belge sunması gerekmez. Kurumun kâr ve genel gider hariç fiyatına kendi kâr ve genel giderini ekleyen istekli için de aynı kolaylık geçerlidir.

İki ayrıntıya dikkat edin:

• Ölçüt cari yıl değil, ilan veya davet ayıdır. O aya ait fiyat henüz yayımlanmamışsa son yayımlanmış birim fiyat kullanılabilir. Mevzuatta bunun için bir endeks güncellemesi öngörülmemiştir.
• Fiyatı kullanıp listeyi sunmayan istekli, o kalemler için analiz vermek zorunda kalır.
• Kolaylık, teklif edilen iş kaleminin kullanılan kamu pozuyla tarif ve yapım şartları bakımından aynı olmasına dayanır. İdare tarifte poza ilave bir şart koymuşsa (özel nakliye mesafesi, ilave katkı maddesi gibi), salt poz numarasını yazmak yerine bu farkı içeren analizi sunmak güvenli yoldur.

Analizlerde Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığının ilan veya davet ayına ait güncel rayiçlerini poz numarasıyla liste hâlinde kullanan istekli de bu rayiçler için ayrıca belge sunmaz. Bu ayın rayiçleri yayımlanmamışsa son yayımlanmış rayiçler kullanılabilir (Tebliğ md. 45.1.6).

İki sabit taban

• Saatlik asgari ücret. Analizlerdeki işçilik fiyatları, ihale tarihinde yürürlükte olan saatlik asgari ücretin altında olamaz (Tebliğ md. 45.1.9).
• Yüzde 10 kâr ve genel gider. Analizlerde girdiler toplamı üzerine en az yüzde 10 yüklenici kârı ve genel gider öngörülmesi zorunludur (Tebliğ md. 45.1.3). Ayrıntısı: Aşırı Düşük Savunmasında %10 Kâr ve Genel Gider Kuralı.

Hizmet Alımları

Personel çalıştırılmasına dayalı işler

Bu işlerde savunmanın merkezinde işçilik vardır:

• Sözleşme ve genel giderler dahil asgari işçilik maliyeti, Kurum’un İşçilik Hesaplama Modülü ile hesaplanır; modülün kullanılması zorunludur (Tebliğ md. 79.3.3).
• Asgari işçilik maliyetinin üzerine yüzde 4 sözleşme ve genel gider payı eklenir (Tebliğ md. 78.30).

Bu tabanın altında işçilik bedeli sunan teklifler, dokümana aykırı teklif sayılarak doğrudan değerlendirme dışı bırakılır (Tebliğ md. 78.29). Burada savunma hakkı doğmaz; eksik ne kadar küçük olursa olsun sonuç değişmez.

Personel çalıştırılmasına dayalı olmayan işler

Yüzde 4 oranı burada uygulanmaz, ancak yasal giderler göz ardı edilemez (Tebliğ md. 79.3.5). Açıklama tarihinde geçerli oran ve tutarlar üzerinden şunlar hesaplanıp maliyete eklenir:

• İhale kararı damga vergisi
• Sözleşme damga vergisi
• Sözleşme bedeli Kanun’un 53’üncü maddesindeki parasal tutarı aşıyorsa, bedelin on binde beşi oranında Kurum payı

Bu kalemler düşüldükten sonra kalan tutarın maliyeti karşılayıp karşılamadığı ayrıca kontrol edilmelidir.

Malzemeli yemek: rasyo ve ana girdi kuralı

Malzemeli yemek ihalelerinde kurallar Tebliğ’de 9 Nisan 2026 tarihli değişiklikle yeniden düzenlenmiştir:

• İdare, teknik şartnamede iki haftalık örnek menü düzenler ve açıklama istenecek ana girdileri bu menü üzerinden belirler.
• İstekli, malzemeli yemek sunumu hesap cetveli e-formunu sunar. (Ana girdi maliyeti + işçilik maliyeti) / toplam teklif tutarı oranı 0,80’den az, 0,95’ten çok olamaz; oranı belirtmeyen veya aralık dışında kalan teklif reddedilir (Tebliğ md. 79.2.6, 79.2.6.2).
• Yardımcı girdiler ile açıklama istenmeyen ana girdiler için yalnızca fiyat öngörülür, belge sunulmaz.
• Açıklama istenen ana girdiler üçüncü kişilerden alınan fiyat teklifiyle de, isteklinin kendi ürettiği, aldığı veya sattığı mallara ilişkin fiyatlarla da tevsik edilemez. Ticaret borsası, toptancı hal veya kamu kurumlarınca ilan edilen fiyatlar gibi diğer yöntemler kullanılır.

Bu yasak mutlak değildir: diğer yöntemlerin hiçbiriyle açıklama yapılmasının fiilen mümkün olmadığı anlaşılırsa, iki kapalı yöntem de kullanılabilir (Tebliğ md. 79.2.6.2).

Sigortada teyit yazısı

Sigorta gideri önemli bileşen olarak belirlenmişse, acenteden alınan poliçe veya fiyat teklifinin ekine sigorta şirketinin genel müdürlüğünden veya bölge müdürlüğünden teyit yazısı konulur ve belge işin süresinin tamamını kapsar (Tebliğ md. 79.3.4). Poliçeyi doğrudan genel müdürlük veya bölge müdürlüğü imzalamışsa ayrıca teyit gerekmez.

Mal Alımları

Doğrudan ret seçeneği yoktur

Kanun’un 38’inci maddesi, açıklama istenmeksizin ret düzenlemesine yalnızca yaklaşık maliyeti eşik değerin yarısına kadar olan hizmet alımları ile yapım işlerinde izin verir. Mal alımında böyle bir seçenek yoktur.

Komisyon bir mal alımı teklifini aşırı düşük bulursa, reddetmeden önce önemli teklif bileşenlerini belirterek yazılı açıklama istemek zorundadır (Mal Alımı İhaleleri Uygulama Yönetmeliği md. 58). Konunun Kurul kararı üzerinden ele alındığı yazımız: Mal Alım İhalelerinde Aşırı Düşük Sorgulama.

Neyi ispatlarsınız?

Mal alımında analiz formatı, yüzde 10 kâr veya yüzde 4 gider gibi bir şablon yoktur. Yönetmeliğin 58’inci maddesine göre komisyon şu açıklamaları dikkate alır:

• İmalat sürecinin ekonomik olması: seri üretim, kapasite veya ham madde avantajı.
• Seçilen teknik çözümler ve avantajlı temin koşulları: üreticiden doğrudan alım, bayilik iskontosu, stoktan teslim.
• Malların özgünlüğü: maliyeti düşüren tasarım veya teknik yenilik.

Açıklama yöntemleri bakımından mal alımı kendi listesini kurmaz: Tebliğ’in 62/A.1 maddesi, mal alımlarında aşırı düşük tekliflerin değerlendirilmesinde 79’uncu maddedeki hükümlerin uygulanacağını belirtir.

Elektronik ihalede sıralama değişti

Kamu Alımlarının Elektronik Ortamda Yapılmasına İlişkin Uygulama Yönetmeliği ile e-ihalede değerlendirme sırası değişmiştir (md. 12):

1. Teklifi aşırı düşük olan isteklilerin tamamının ihaleye katılım belgesindeki bilgi ve belgeleri önce değerlendirilir.
2. Aşırı düşük açıklaması yalnızca bu değerlendirmede teklifi geçerli bulunanlardan istenir ve EKAP üzerinden e-imzayla sunulur. Sunulmazsa teklif reddedilir.
3. Teyit edilemeyen belgeler yüklendiği hâliyle esas alınır; idare ancak ihtiyaç duyarsa fiziki sunum ister.

Teminat riski bu son adımda doğar: idarenin fiziki olarak istediği belgeyi verilen sürede sunmamak, sunuluş şekline aykırı sunmak ya da yüklenenden farklı belge sunmak, teklifin reddiyle birlikte geçici teminatın gelir kaydedilmesi sonucunu doğurur. Numune veya demonstrasyon yükümlülüğünün yerine getirilmemesi de aynı sonucu doğurur.

Belgelendirme Yöntemleri

Hizmet ve mal alımlarında yöntemler Tebliğ’in 79.2.2 maddesinde sayılır: üçüncü kişilerden alınan fiyat teklifleri, merkezî kamu kurumlarının ülke çapındaki fiyatları, kamu kurumlarınca ilan edilen fiyatlar, ticaret borsası ve toptancı hal fiyatları, özel veya münhasır hak sahibi kuruluş fiyatları, isteklinin kendi ürettiği, aldığı veya sattığı mallara ilişkin fiyatlar ve ortağı olunan tüzel kişiden mal çekmede emsal bedel.

Ticaret borsası ve toptancı hal fiyatlarında belgenin, borsa veya hal idaresince düzenlenmiş olması ve ilgili malın ihale tarihinden önceki son 12 ayın herhangi bir işlem gününe ait ortalama fiyatını göstermesi gerekir (Tebliğ md. 79.2.2.4, 79.2.2.5). Bültende yer alan en düşük fiyat ya da tek bir işlem satırı bu şartı karşılamaz.

Yapım işlerinde ise ayrı bir liste geçerlidir (Tebliğ md. 45.1.13): üçüncü kişi fiyat teklifleri, çimento ve demir üretici tarifeleri, kamu kurumlarının fiyat tarifeleri ve asgari fiyatları, maliyet/satış tutarı tespit tutanakları, stok tespit tutanakları ve istenirse yardımcı analizler.

Üçüncü kişi fiyat tekliflerinde meslek mensubunca düzenlenen maliyet tespit tutanağı veya satış tutarı tespit tutanağı, isteklinin kendi malında ise maliyet/satış tutarı tespit tutanağı sunulur. Kendi malıyla açıklamada miktar şartları türe göre farklıdır:

Dönem her iki türde de ilan veya davet tarihinin içinde bulunduğu aydan önceki üç ay ya da bundan önceki üç aydır. Hizmet ve mal alımlarındaki 1/2 şartı, 1/20’nin on katı kadar ağırdır; yöntem seçilirken bu fark gözetilmelidir.

Akaryakıtta taban üç türde de aynıdır: istekli, EPDK’nın En Yüksek İşlem Hacimli 8 Firmanın Akaryakıt Fiyatlarına İlişkin Rapor’undaki İstanbul Avrupa Yakası fiyatlarının yüzde 90’ının altında fiyat öngöremez (Tebliğ md. 45.1.13.14 ve 79.2.7).

Belge düzeninin ve meslek mensubu onayının ayrıntısı için: Aşırı Düşük Savunmasında Belge Düzeni ve SMMM Onayı.

Kontrol Listesi

Yapım işleri

• Sorgulanan kalemler yüzde 80 sıralı listesinden geliyor
• Analizler idarenin verdiği formata uygun ve tüm girdiler gösterildi
• İşçilik girdisi açıklandı ve saatlik asgari ücretin altında değil
• En az %10 kâr ve genel gider eklendi
• Kamu pozları ilan ayının güncel fiyatıyla ve liste hâlinde sunuldu
• Kamu pozu kullanılan kalemlerde idarenin tarifinde poza ilave bir şart veya nakliye bulunmadığı kontrol edildi
• Kendi malıyla açıklamada 1/20 alım şartı sağlandı

Hizmet alımları

• Personel çalıştırılmasına dayalıysa İşçilik Hesaplama Modülü kullanıldı ve %4 eklendi
• Dayalı değilse damga vergileri ve Kurum payı maliyete eklendi
• Yemek ihalesinde rasyo 0,80 — 0,95 aralığında; ana girdilerde fiyat teklifi veya kendi malı fiyatı kullanılmadı
• Ticaret borsası veya toptancı hal fiyatı kullanıldıysa, belge son 12 aydaki bir işlem gününün ortalama fiyatını gösteriyor
• Sigorta önemli bileşense teyit yazısı eklendi
• Kendi malıyla maliyet esaslı açıklamada 1/2 alım şartı sağlandı

Mal alımları

• Açıklama istenmeden ret söz konusuysa buna itiraz edildi
• Maliyet, 79’uncu maddedeki yöntemlerden biriyle belgelendirildi
• Açıklama EKAP üzerinden e-imzayla gönderildi ve gönderimin tamamlandığı EKAP’ta kontrol edildi
• Fiziki belge veya numune istendiyse süresinde ve yüklenenle aynı biçimde teslim edildi

Her türde

• Akaryakıt varsa EPDK yüzde 90 tabanı sağlandı

SİMDATA Notu

Aşırı düşük savunmasında en pahalı hata, doğru belgeyi yanlış türün kuralına göre hazırlamaktır. Dosya kendi içinde tutarlı görünür, hesaplar tutar, belgeler eksiksizdir; ama uygulanan kurgu o ihale türüne ait değildir. Komisyon bu durumda fiyatın gerçekçiliğini tartışmaz, açıklamayı usul yönünden reddeder.

Bu nedenle savunma hazırlığının ilk adımı hesap değil, tasniftir: iş yapım mı, hizmet mi, mal mı; hizmetse personel çalıştırılmasına dayalı mı; yapımsa sorgulanan kalemler yüzde 80 listesinden mi geliyor. Mevzuatın da sık değiştiğini unutmayın: 2026 Nisan’ındaki Tebliğ değişikliği kamu pozu, rayiç ve yemek kurallarını yeniden düzenledi. Eski bir dosya şablonu, bugünkü ihalede yanlış zemin olabilir.

Açıklamanız reddedilmişse süresi içinde başvurulabilecek yollar için: Aşırı Düşük Savunması Reddedilirse Ne Yapılmalı?.